استحباب
خواندن زیارت عاشورا ، از مسائلی است که تمامی علمای شیعه در طول تاریخ بر
آن اتفاق داشته و حتی و بر خواندن روزانه آن اصرار نمودهاند که این
بهترین شاهد و دلیل بر صحت إسناد آن به معصوم علیه السلام است .
بی
شک چنین روایتی که تمامی علمای شیعه از قدیم الأیام تا کنون به آن عمل
کرده و بر خواندن آن اصرار داشتهاند ، بی نیاز از بررسی سندی است ؛ اما در
عین حال سعی میکنیم در این مقاله به صورت مختصر سند آن را نیز مورد بررسی
و تحقیق قرار دهیم .
مصدر اصلی این زیارت نامه ، دو کتاب معتبر ؛ یعنی کامل الزیارات تألیف جعفر بن محمد بن قولویه قمی و مصباح المتهجد شیخ طوسی رضوان الله تعالی علیهما است و این دو بزرگوار تقریباً با شش سند این زیارت را نقل کردهاند .
شیخ طوسی سند اصل زیارت عاشورا را اینگونه نقل میفرماید :
قال
صالح بن عقبة وسیف بن عمیرة : قال علقمة بن محمد الحضرمی قلت لأبی جعفر
علیه السلام : علمنی دعاء أدعو به ذلک الیوم إذا أنا زرته من قرب ودعاء
أدعو به إذا لم أزه من قرب وأومأت من بعد البلاد ومن داری بالسلام إلیه .
قال : فقال لی : یا علقمة ! إذا أنت صلیت الرکعتین بعد أن تومی إلیه
بالسلام فقل بعد الایماء إلیه من بعد التکبیر هذا القول : فإنک إذا قلت ذلک فقد دعوت بما یدعو به زواره من الملائکة...
السلام علیک یا أبا عبد الله ! السلام علیک یا ابن رسول الله ! السلام
علیک یا ابن أمیر المؤمنین وابن سید الوصیین ! السلام علیک یا ابن فاطمة
سیدة نساء العالمین ! السلام علیک یا ثار الله وابن ثاره والوتر الموتور ... .
مصباح المتهجد ، الشیخ الطوسی ، ص 773 – 774 .
علقمه
می گوید : به امام باقر علیه السلام عرض کردم : دعایی به من آموزش بده که
اگر در آن روز امام حسین علیه السلام از نزدیک زیارت کردم ، آن را بخوانم و
اگر نتوانستم از نزدیک زیارت کنم ، از شهرهای دور و از خانهام به سوی او
با سلام اشاره کرده و آن دعا را بخوانم . امام فرمود : هر گاه که آن دو
رکعت را به جا بیاوری و بعد از آن با سلام به سوی آن حضرت اشاره کردی ، در
حال اشاره تکبیر بگویی و بخوانی این زیارت را ، همان دعایی را خواندهای که
ملائکه در هنگام زیارت آن حضرت میخوانند ... سلام بر تو ای أبا عبد الله
...
ناگفته پیدا است که این سند با دو طریق نقل شده است که ما هر دو سند را بررسی خواهیم کرد :
طریق اول : صالح بن عقبه عن علقمة بن محمد عن أبی جعفر علیه السلام
طریق دوم : سیف بن عمیره عن علقمة بن محمد عن أبی جعفر علیه السلام
بررسی
طریق اول : از آنجایی که مرحوم شیخ طوسی روایت را از کتاب صالح بن عقبه
نقل میکند ، باید طریق ایشان تا صالح بن عقبه نیز بررسی شود .
شیخ طوسی طریق خود را تا صالح بن عقبه این گونه بیان میکند :
صالح بن أبی الأسود ، له کتاب . وصالح
بن عقبة ، له کتاب . أخبرنا بهما ابن أبی جید ، عن ابن الولید ، عن الصفار
، عن محمد بن الحسین ، عن محمد بن إسماعیل بن بزیع ، عنهما .
الفهرست ، الشیخ الطوسی ، ص 147 .
صالح
بن عقبه ، کتابی دارد ؛ که آن را برای ما ابن ابی جید از ابن ولید و از
صفار از محمد بن الحسین از محمد بن اسماعیل بن بزیع از او نقل کرده است .
پس در حقیقت سند روایت این گونه خواهد شد :
شیخ طوسی : علی بن أحمد بن محمد بن أبی جید
، محمد بن حسن بن ولید ، صفار ، محمد بن الحسین ، محمد بن اسماعیل بن بزیع
، صالح بن عقبة ، علقمة بن محمد الخضرمی ، امام باقر علیه السلام .
طریق شیخ طوسی تا صالح بن عقبه درست است ؛ چنانچه آیت الله خویی در ترجمه صالح بن عقبه میفرماید :
وطریق الصدوق إلیه : محمد بن موسى بن المتوکل ... والطریق کطریق الشیخ إلیه صحیح ، وإن کان فی الأول منهما : محمد بن موسى وعلی بن الحسین السعد آبادی ، وفی الثانی ابن أبی جید ، لأنهم ثقات على الأظهر .
معجم رجال الحدیث ، السید الخوئی ، ج 10 ، ص 86 .
هر
چند که همین تصریح مرحوم آقای خویی برای اثبات صحت إسناد شیخ تا صالح بن
عقبه کفایت میکند ؛ اما برای استحکام اعتبار طریق ، روات سند را نیز بررسی
میکنیم .
بررسی سند :
1. ابن أبی جید : وی از اساتید شیخ طوسی وِ مرحوم نجاشی بوده
و مشایخ مرحوم نجاشی همگی به اتفاق علما موثق هستند و نیازی به بررسی
ندارند ؛ چنانچه مرحوم آیت الله العظمی خویی رضوان الله تعالی علیه
میفرماید :
طریق
الشیخ إلیه [ صفار] صحیح فی غیر کتاب بصائر الدرجات ، بل فیه أیضا على
الأظهر ، فإن فی طریقه ابن أبی جید ، فإنه ثقة ، لأنه من مشایخ النجاشی .
سند شیخ تا صفار در
غیر کتاب بصائر صحیح است . بلکه در آن کتاب نیز بنا بر اظهر چنین است .
زیرا در آن ابن ابی جید است و او ثقه است . زیرا از مشایخ نجاشی است
2 . محمد بن حسن بن ولید : وی از اجلاء و بزرگان شیعه و خود از علمای جرح و تعدیل و بی نیاز از توثیق و تعریف است . مرحوم نجاشی او را این گونه می ستاید :
محمد
بن الحسن بن أحمد بن الولید أبو جعفر شیخ القمیین ، وفقیههم ، ومتقدمهم ،
ووجههم . ویقال : إنه نزیل قم ، وما کان أصله منها . ثقة ثقة ، عین ، مسکون
إلیه .
رجال النجاشی ، النجاشی ، ص 383 .
ابو
جعفر محمد بن حسن بن احمد بن ولید ، بزرگ اهل قم و از دانشمندان و
پیشوایان و سرشناسان قم بوده است ؛ ایشان از هر جهت مورد وثوق و اطمینان و
مایه افتخار بوده است .
3 . محمد بن حسن صفار : مرحوم نجاشی در باره وی میگوید :
محمد بن الحسن بن فروخ الصفار ... کان وجها فی أصحابنا القمیین ، ثقة ، عظیم القدر ، راجحا ، قلیل السقط فی الروایة .
محمد بن حسن ... او سرشناس شیعیان در قم بود ؛ مورد اطمینان و والا مقام ، برتر ( از دیگران ) و بسیار اندک از روایات وی سقط دارد .
رجال النجاشی ، النجاشی ، ص 354 .
4 . محمد بن الحسین بن أبی الخطاب : مرحوم نجاشی در باره وی می فرماید :
محمد
بن الحسین بن أبی الخطاب أبو جعفر الزیات الهمدانی ، واسم أبی الخطاب زید ،
جلیل من أصحابنا ، عظیم القدر ، کثیر الروایة ، ثقة ، عین ، حسن التصانیف ،
مسکون إلى روایته .
محمد بن حسین ... بزرگواری از شیعیان ، والا مقام ، روایت زیاد دارد ، مورد اطمینان ، مایه افتخار ، نوشته های وی نیکو است ، روایت وی مورد اعتماد است .
رجال النجاشی ، النجاشی ، ص 334 .
5 . محمد بن اسماعیل بن بزیع : مرحوم نجاشی در باره وی میگوید :
محمد
بن إسماعیل بن بزیع أبو جعفر مولى المنصور أبی جعفر ، وولد بزیع بیت ،
منهم حمزة بن بزیع . کان من صالحی هذه الطائفة وثقاتهم ، کثیر العمل .
محمد
بن اسماعیل ... او در خاندانی به دنیا آمد که حمزة بن بزیع از ایشان است ؛
از نیکان شیعه و مورد اطمینان بوده و عمل بسیار داشت .
و در ادامه این روایت را نقل می کند :
أخبرنا
والدی رحمه الله قال : أخبرنا محمد بن علی بن الحسین قال : حدثنا محمد بن
علی ما جیلویه ، عن علی بن إبراهیم ، عن أبیه ، عن علی بن معبد ، عن الحسین
بن خالد الصیرفی . قال : کنا عند الرضا علیه السلام ، ونحن جماعة ، فذکر
محمد بن إسماعیل بن بزیع ، فقال : " وددت أن فیکم مثله " .
پدرم
به من گفت : محمد بن علی بن حسین گفت : محمد بن علی ماجیلویه به من روایت
نقل کرد از ...گفت : ما گروهی نزد امام رضا علیه السلام بودیم ، پس یادی از
محمد بن اسماعیل بزیع شد ، پس فرمودند : من دوست داشتم که در بین شما مثل
او بود .
رجال النجاشی ، النجاشی ، ص 330 – 332 .
و مرحوم شیخ طوسی نیز در باره وی میفرماید :
محمد بن إسماعیل بن بزیع ، ثقة صحیح ، کوفی ، مولی المنصور .
رجال الطوسی ، الشیخ الطوسی ، ص 364 .
6 . صالح بن عقبة
: وی از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السلام بوده و بزرگان بسیاری
از او نقل روایت کردهاند . مرحوم نجاشی وی را اینگونه معرفی میکند :
صالح بن عقبة بن قیس بن سمعان بن أبی ربیحة مولى رسول الله صلى الله علیه وآله ... .
رجال النجاشی ، النجاشی ، ص 200 .
برخی
از علمای شیعه و از جمله مرحوم سید بحر العلوم رضوان الله تعالی علیه
اعتقاد دارند که بنای مرحوم شیخ طوسی در فهرست و مرحوم نجاشی در رجالش این
بوده که راویانی را نقل کنند که امامی باشند و اگر غیر شیعه هستند ، حتماً
ذکر میکنند ؛ پس هر راوی را که این دو بزرگوار به صورت مطلق آورده است ،
دلالت میکند که صحیح المذهب و همچنین ممدوح به مدح عام هستند . ایشان در
فائده دهم از فوائد الرجالیه میفرمایند :
فائدة
الظاهر أن جمیع من ذکر الشیخ فی ( الفهرست ) من الشیعة الإمامیة إلا من نص
فیه على خلاف ذلک من الرجال : الزیدیة ، والفطحیة ، والواقفیة وغیرهم ،
کما یدل علیه وضع هذا الکتاب ، فإنه فی فهرست کتب الأصحاب ومصنفاتهم ، دون
غیرهم من الفرق .
وکذا
( کتاب النجاشی ) . فکل من ذکر له ترجمة فی الکتابین ، فهو صحیح المذهب
ممدوح بمدح عام یقتضیه الوضع لذکر المصنفین العلماء والاعتناء بشأنهم وشان
کتبهم ، وذکر الطریق إلیهم ، وذکر من روى عنهم ومن رووا عنه .
ومن هذا یعلم أن إطلاق الجهالة على المذکورین فی ( الفهرست ) و ( رجال النجاشی ) من دون توثیق أو مدح خاص ، لیس على ما ینبغی .
الفوائد الرجالیة ، السید بحر العلوم ، ج 4 ، ص111، 116
نکته : ظاهر
این است که هرکسی که شیخ او را در کتاب فهرست آورده ، شیعه دوازده امامی
است ؛ مگر کسانی که در آنها تصریح به خلاف شده است ؛ که زیدی و فطحی و
واقفی مذهب بوده است . و هدف شیخ از تألیف کتاب فهرست همین بوده است که فقط
تألیفات شیعیان را گردآوری نماید .
و همچنین کتاب نجاشی ؛ هر
کسی که در این کتاب ذکر کرده دارای مذهب صحیح ، شیعه دوازده امامی است و
به صورت عمودم مورد مدح است ؛ چون مقصود نجاشی از تألیف کتاب بررسی تألیفات
بزرگان شیعه و ذکر موقعیت آنان بوده است .
و از همینجا مشخص می شود که مجهول دانستن کسانیکه در این دو کتاب نام ایشان آمده است ، اما توثیق یا مدحی ندارند شایسته نیست .
اگر
کسی این مبنا را بپذیرد ، صالح بن عقبه نیز ممدوح به مدح عام از سوی مرحوم
نجاشی و شیخ طوسی خواهد شد و حد اقل حُسن او اثبات خواهد شد .
از این نیز که بگذریم ، دو تن از بزرگان روات شیعه ، محمد بن الحسین بن أبی الخطاب و محمد
بن إسماعیل بن بزیع از او روایت نقل کردهاند و این شاهدی است محکم بر
وثاقت این شخص ؛ چرا که شخصی همانند محمد بن اسماعیل بن بزیع ، بعید است که
از شخص ضعیف روایت نقل کند ؛ با این که امام هشتم علیه السلام در باره او
فرمودند : « وددت أن فیکم مثله » .
البته
ابن غضائری رحمت الله علیه ، صالح بن عقبه را تضعیف کرده است ؛ اما مرحوم
آیت الله العظمی خویی رحمت الله علیه با قاطعیت سخن وی را رد کرده و
میفرماید :
أقول
: لا یعارض التضعیف المنسوب إلى ابن الغضائری ، توثیق علی بن إبراهیم ،
لما عرفت غیر مرة من أن نسبة الکتاب إلى ابن الغضائری لم تثبت ، فالرجل من
الثقات .
معجم رجال الحدیث ، السید الخوئی ، ج 10 ، ص 85 – 86
تضعیف منسوب به ابن غضائری با توثیق علی بن ابراهیم معارضه نمی کند . زیرا ثابت کردیم که انتساب کتاب به ابن غضائری ثابت نیست . پس این شخص از افراد مورد اطمینان است .
7 . علقمة بن محمد الخضرمی
: وی از اصحاب امام صادق علیه السلام بوده است . هر چند که توثیق خاصی در
باره وی در کلمات علما وجود ندارد و فقط مرحوم شیخ طوسی رحمت الله علیه در
باره وی میفرماید :
[ 3732 ] 641 ، علقمة بن محمد الحضرمی الکوفی ، أسند عنه .
رجال الطوسی ، الشیخ الطوسی ، ص 262 .
ولی مرحوم سید علی بروجردی از همین نکته و یک روایت دیگر ، حسن حال او را استفاده کرده و میگوید :
4905
، علقمة بن محمد الحضرمی الکوفی ، أسند عنه " ق " وهو أخو أبی بکر الحضرمی
کما فی " قر " وکان علقمة أکبر من أخیه کما فی حدیث بکار عن أبیه عبد الله
وعمه علقمة ، وحکى فیه مناظرة أبیه مع زید ، وفیه اشعار على حسنه وکونه
امامیا ثابت الاعتقاد .
طرائف المقال ، السید علی البروجردی ، ج 1 ، ص 527 .
شیخ
طوسی در رجالش او را از اصحاب امام صادق علیه السلام شمرده و گفته است :
با سند از وی روایت نقل شده است و نیز او را از اصحاب امام باقر شمرده و
گفته است که او برادر أبی بکر حضرمی و بزرگتر از او بوده است ؛ همان طوری
که در حدیث بکار از پدرش عبد الله و عمویش علقمه آمده است . از این استفاده میشود که وی ممدوح و امامی و ثابت الإعتقاد بوده است .
در
نتیجه روایت حد اقل حسنه است و علمای ما به روایت حسنه نیز همانند روایت
صحیحه عمل میکنند . حتی اگر کسی این مطلب را نیز قبول نداشته باشد ، از
آنجایی که در این طبقه ، صفوان بن مهران نیز وجود دارد و او قطعاً ثقه است
، سند روایت تمام خواهد شد که در سند بعدی این مطلب بررسی خواهد شد .
جهت استفاده به ادامه مطالب مراجعه نمایئد...
ادامه مطلب ...
