احتمالاً اولین فکری که از کامل شدن خرد و دانش و عقل
به ذهنتان می رسد این است: «خدا را شکر! هم مدرسه هم دانشگاه تعطیل!» این
که ما مباحث درسهای مدرسه و دانشگاه را جزو خرد می دانیم، فقط تقصیر
خودمان نیست. تا به حال جوری به ما فهمانده اند که انگار آخر خرد این است
که در یکی از رشته های دانشگاهی پرفسورا بگیریم و بعدش چیزی اختراع کنیم
که مسیر زندگی بشر را تغییر دهد. ما در اشتباهیم! این عقل و خرد نیست!
البته انکار نمی کنیم
که به چنین جایی دست یافتن، ممکن است انسان را دانشمند کند امّا در تعریف
صحیح از عقل و عاقل چیزهای دیگری می گویند.
امام صادق (علیه السلام)
می فرمایند: «عاقل، عاقل نیست مگر آن که سه صفت را در خود به کمال رساند:
حق را در هنگام خشنودى و خشم ادا کند، آنچه را براى خود مىپسندد، براى
دیگران هم بپسندد و هنگام خطاى دیگران، بردبار باشد.» (1)
و یا
«بدانید که عاقلترین مردم کسى است که پروردگارش را بشناسد و از او پیروى
کند، دشمنان خدا را بشناسد و از آنان نافرمانى کند، جایگاه ابدى خود را
بشناسد و آن را آباد کند و بداند به زودى به آنجا سفر خواهد کرد و براى آن،
توشه بردارد.» (2)
تا جایی که «هر کس عقل ندارد، دین ندارد» (3)
بنابراین
احادیث می توان فهمید که عقل چیزی جز ایمان به خداوند نیست. به همین خاطر
است که امیرالمؤمنین علی (ع)، به یکی از یاران خود که گفته بود: «می ترسم
مؤمن نباشم» فرمودند: «چنین نیست، به درستی که شما مؤمن اید امّا ایمان خود
را کامل نخواهید کرد تا این که قائم (ع) ما خروج کند، پس خداوند تبارک و
تعالی در آن زمان عقول شما را جمع می کند.» (4)
جالب است بدانید که
حضرت محمد باقر (ع)، درباره ی نشانه های کامل شدن عقل در عصر امام عصر (عجل
الله تعالی فرجه) می فرمایند: «آیا کسی از شما نزد برادر خود می آید که
دست خود را داخل کیسه ی او نماید و به مقدار نیاز خود بردارد و برادرش
مانعش نشود؟» یاران ایشان فرمودند: میان خود چنین کسی را نمی شناسیم. امام
فرمودند: «پس در این حالتی که دارند چیزی نیست. یعنی مقام و کمالی ندارند.»
پرسیدند: «یعنی هلاک می شویم؟» امام پاسخ دادند: «نه، همانا هنوز عقلهای
این گروه به آنها داده نشده است.» (5)
شاید این بخش از عقل مشابه
تعریفی باشد که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرموده اند: «کمال عقل پس
از ایمان به خدا، مدارا کردن با مردم است به شرط آن که حق، ترک نشود.» (6)
کامل
شدن عقل، تنها در زمان ظهور امام عصر (ارواحنا له الفداء) محقق می شود.
امیرالمؤمنین علی (ع)، فرمودند: «دست خود را بر سرهای بندگان می گذارد، پس
مؤمنی نمی ماند مگر آنکه قلبش از پاره ای آهن سخت تر می شود.» (7)
البته
این را هم اضافه کنیم که این سختی دل، به معنای سنگ دل شدن نیست بلکه،
محکم شدن دل انسان در اثر ایمان و یقین است. این از ویژگیهای ممتازی است که
به دست حضرت مهدی (عج)، صورت می پذیرد: تکمیل عقول.
خوب! حالا می
توانید بگویید که خدا را شکر مدرسه و دانشگاه تعطیل می شود! آخر شما کدام
مدرسه و دانشگاه را می شناسید که به ایمان و یقین ما بیفزاید؟! حداقل اش
این است که: «خدا را شکر! مدارس و دانشگاه ها به سبک امروزی تعطیل می شود!»
پی نوشت:
1.
تحف العقول، ص 318؛ به نقل از بانک احادیث موضوعی سایت شهید آوینی، ذیل
واژه ی عقل، یه آدرس
http://www.aviny.com/hadis-mozooee/eteghadi/aghl.aspx
2. اعلام الدین، ص 337، ح 15؛ به نقل از همان.
3. تحف العقول، ص 54؛ به نقل از همان.
4. بحارالانوار، ج 64، صص 350-351؛ به نقل از نهاوندی، علی اکبر، العبقری الحسان، نشر مسجد مقدس جمکران، ج 7، ص 349
5. الکافی، ج2 ، ص 137؛ به نقل از همان.
6. تحف العقول، ص 42؛ به نقل از بانک احادیث موضوعی، همان.
7. کمال الدین و اتمام النعمه، ص 653؛ به نقل از نهاوندی، علی اکبر، همان.، ص 350.